Қисқача: нима ўзгаради
| Қоида | Қарорда нима дейилган |
|---|---|
| Реестр | Муддатли тўлов хизматини фақат Марказий банк реестрига кирган ташкилот кўрсатади — 2027-йил 1-январдан. |
| Муддат | Харидорнинг мажбурияти шартнома тузилган кундан 12 ойдан ошмайди. Узунроқ шартнома истеъмол кредити ҳисобланади. |
| Нарх чегараси | Товар қиймати 250 BHM дан ошмайди — 2026-йил 1-сентябрдан бу 110 млн сўм. |
| Устама ва жарималар | Асосий қарздан ортиқ барча тўловлар (устама, комиссия, пеня, жарима) йилига муддатли тўлов суммасининг ярмидан ошмайди. |
| Муддатидан олдин тўлаш | Харидор исталган вақтда тўлиқ ёки қисман, қўшимча жарима, пеня ва комиссиясиз тўлайди. |
| Нархни кўрсатиш | Дўконда ва интернетда базавий нарх, насия комиссияси ва тўлиқ қиймат бир хил ўлчамдаги ёзувда кўрсатилади. |
| Кредит бюроси | Шартномалар ва уларнинг ижроси бўйича кредит бюролари билан маълумот алмашилади. Товар кредити берувчилар учун 3 BHM гача шартномалар — истисно. |
| Тақиқлар | Кўчмас мулк насия хизматининг объекти бўлмайди. Оператор истеъмол кредити бермайди ва аҳолидан пул жалб қилмайди. |
Қарор кимга тегишли
Қарорнинг асосий тушунчаси — муддатли тўлов хизмати: ташкилот харидор учун товар нархини сотувчига тўлайди, харидор эса кейин бу суммани унга бўлиб, устама ёки комиссия билан қайтаради. Насия иловалари ва платформалари шундай ишлайди. Бу хизматни кўрсатадиган ташкилот — оператор.
Қарорда аниқ ёзилган: сотувчи товарни харидорга ўзи тўғридан-тўғри сотган ҳолат бу таърифга кирмайди. Яъни ўз товарини ўзи насияга сотадиган оддий дўкон автоматик равишда оператор бўлиб қолмайди. Банклар ва микромолия ташкилотлари эса бу хизматни Марказий банкни хабардор қилиб кўрсатади.
Катта насия дўконлари учун истисно
Товар истеъмол кредити берадиган, яъни ўзи насияга сотадиган ташкилот (ишлаб чиқарувчилардан ташқари) чорак якунида иккала шартга тўғри келса, Марказий банкда рўйхатдан ўтиб, реестрга кириши ва қарор талабларига риоя қилиши шарт:
- товар (иш, хизмат) сотишдан чораклик айланмаси 500 млн сўмдан ошган;
- шу савдода насиянинг улуши 50% ва ундан кўп.
Чоракда 500 млн сўм — ойига ўртача 167 млн сўмдан кўпроқ савдо. Шунча сотадиган ва савдосининг ярмидан кўпи насия бўлган дўкон бу чегарага етади.
Чегарадан пастдаги дўконлар-чи
Ўзи насияга сотадиган ва бу чегарага етмайдиган дўкон оператор ҳисобланмайди ва реестрга кириши шарт эмас. Лекин шартларни ҳозирдан янги қоидаларга яқинлаштирган маъқул:
- савдо ўсиб, чорак айланмаси 500 млн сўмдан ошса, дўкон бир чоракда чегарадан ўтиб қолиши мумкин;
- харидор сизнинг шартларингизни операторларнинг 12 ойлик ва устамаси чекланган таклифлари билан солиштиради;
- Марказий банк 2027-йил 1-январгача операторлар фаолиятини тартибга солувчи алоҳида қонун лойиҳасини тайёрлайди — талаблар кенгайиши мумкин.
Асосий чекловлар батафсил
12 ойлик муддат
Харидорнинг мажбурияти шартнома тузилган кундан 12 ойдан ошмаслиги керак. Узунроқ муддатли шартнома муддатли тўлов эмас, истеъмол кредити шартномаси ҳисобланади — бу эса банклар ва микромолия ташкилотларининг фаолияти. Ҳозир 18 ёки 24 ойга сотаётган бўлсангиз ва реестрга киришингиз керак бўлса, бу тарифларни қайта кўриб чиқишга тўғри келади.
250 BHM чегараси
Насияга сотиладиган товар қиймати базавий ҳисоблаш миқдорининг 250 бараваридан ошмайди. 2026-йил 1-сентябрдан BHM 440 000 сўм, демак чегара 110 млн сўм. BHM ўзгарса, чегара ҳам ўзгаради. Телефон ва маиший техника учун бу амалда чеклов эмас, қиммат мебель ёки техника тўпламлари учун эса ҳисобга олиш керак.
Устама ва жарималарга 50% чегараси
Асосий қарздан ортиқ барча тўловлар — воситачилик ҳақи (устама ёки комиссия), пеня, жарима ва бошқа жавобгарлик чоралари — йилига муддатли тўлов суммасининг ярмидан ошмаслиги керак. Масалан, 10 млн сўмлик 12 ойлик шартномада устама, пеня ва жарималар жами 5 млн сўмдан ошмайди.
Эътибор беринг: чегара фақат устамага эмас, кечикиш жарималарига ҳам тегишли. Устама юқори бўлса, кечикиш учун пеня қўйишга жой кам қолади — тариф ва жарима шартларини бирга ҳисобланг.
Муддатидан олдин тўлаш — жаримасиз
Харидор қарзни исталган вақтда тўлиқ ёки қисман ёпиши мумкин ва бунинг учун қўшимча жарима, пеня ёки комиссия олинмайди. Шартномангизда муддатидан олдин тўлагани учун алоҳида тўлов бўлса, уни олиб ташланг. Бундай ҳолатда устама қайта ҳисобланадими — қарорда айтилмаган, бу тартибни Марказий банк истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш талабларида белгилаши мумкин.
Нарх очиқ кўрсатилади
- Шартномада оператор комиссияси ва якуний нархга кирадиган бошқа тўловлар алоҳида кўрсатилади.
- Савдо объектларида ва электрон савдо платформаларида товарнинг базавий нархи билан бирга насия комиссияси ва тўлиқ қиймати бир хил ўлчамдаги ёзувда кўрсатилади.
- Реклама комиссия ҳақида харидорни чалғитмаслиги керак — буни Рақобат қўмитаси назорат қилади.
Қарз юки ва мижозни идентификация қилиш
Оператор насия беришдан олдин Марказий банк белгилаган қарз юкининг энг юқори кўрсаткичига риоя қилиши ва мижозни рақамли идентификация қилиши керак. Кўрсаткични ҳисоблаш усули ва миқдорини Марказий банк белгилайди — қарорда рақам йўқ. 2025-йилда муҳокамага қўйилган одоб-ахлоқ кодекси лойиҳасида лимитни оширмоқчи бўлган мижознинг қарз юки 50% дан ошмаслиги таклиф қилинган эди.
Дўкон учун амалий хулоса: қарорни фақат KATM баллидан эмас, мижознинг барча ойлик тўловлари ва даромадидан чиқаринг. Бу қандай қилиниши — KATM орқали мижозни текшириш мақоласида.
Кредит бюроси: 3 BHM гача енгиллик
Операторлар барча шартномалар ва уларнинг ижроси бўйича кредит бюролари билан маълумот алмашади. Товар истеъмол кредити берувчилар учун 2027-йил 1-январдан 3 BHM гача (1 320 000 сўм) бўлган шартномаларни кредит бюросига юбориш мажбурий эмас. 3 BHM ва ундан катта шартномалар бўйича маълумот юборилмаса, қандай чоралар кўрилиши бўйича таклифлар 1-декабргача тайёрланади.
Бу дўкон учун ҳам фойдали: шартномангиз KATM'да кўринса, мижоз бошқа жойдан насия олаётганда сиздаги қарзи ҳам ҳисобга олинади ва у тўлов интизомига жиддийроқ қарайди.
Тақиқлар
- Кўчмас мулк ва муомаладан чиқарилган ёки чекланган мол-мулк муддатли тўлов хизматининг объекти бўлмайди. Адлия вазирлиги ва Марказий банк тушунтиришича, уй-жойни бевосита қурувчидан бўлиб тўлаб олиш тақиқланмайди.
- Оператор истеъмол кредити бермайди ва облигация чиқаришдан ташқари аҳолидан пул жалб қилмайди.
- Шартнома бўйича талаб фақат бошқа оператор, микромолия ташкилоти ёки банкка ўтказилиши мумкин.
Дўкон ҳозирдан нима қилиши керак
- 1
Айланмани ҳисобланг
Охирги чораклар бўйича умумий савдо ва ундаги насия улушини чиқаринг: 500 млн сўм ва 50% чегарасига қанчалик яқинсиз.
- 2
Тарифларни кўриб чиқинг
12 ойдан узун муддатлар борми, устама ва кечикиш жарималари йиғиндиси йилига 50% дан ошиб кетмайдими.
- 3
Шартномани янгиланг
Устама алоҳида қаторда, якуний нарх ва график очиқ, муддатидан олдин тўлаш жаримасиз. Текширув учун: насия шартномасида нималар бўлиши керак.
- 4
Нарх ёрлиқлари ва реклама
Нақд нарх, насия устамаси ва тўлиқ қиймат бир хил ўлчамда кўринсин — дўконда ҳам, Instagram ва Telegram'да ҳам.
- 5
Кредит бюроси
1,32 млн сўмдан катта шартномаларни KATM'га юборишни йўлга қўйинг.
- 6
Мижозни текшириш
MyID билан шахсни тасдиқланг ва лимитни даромадга нисбатан қарз юкидан ҳисобланг.
- 7
Расмий ҳужжатларни кузатинг
Марказий банк ва Солиқ қўмитаси тартиби (1-декабргача) ва қонун лойиҳаси (1-январгача).
ABBOT бунга қандай ёрдам беради
- Айланма ва насия улуши — ҳисоботларда давр бўйича савдо ва берилган шартномалар кўринади: чорак якунида насия улушини ҳисоблаш учун.
- Тарифлар — устама муддатга қараб тарифдан олинади, шунинг учун 12 ойлик чегарани ва устама даражасини бир жойда бошқарасиз.
- KATM'га юбориш — созламада ёқилса, тузилган шартномалар KATM'га юборилади.
- Мижозни текшириш — KATM, MIB, INPS, карта айланмаси ва MyID битта сўровда, лимит даромаддан ҳисобланади.
- Шартнома — нарх, бошланғич тўлов, устама ва график шартномада; мижоз SMS код ёки MyID билан имзолайди.
Манбалар
ABBOT буни сиз учун қилади
Мижозни текшириш, шартнома, график, картадан автотўлов ва кечикканлар билан ишлаш — битта насия савдо дастурида.